Op deze pagina’s vindt u informatie over het mediagebruik van kinderen en de invloed die dat kan hebben. Plus tips over hoe u daar in de praktijk mee om kunt gaan en suggesties voor literatuur en websites als u meer wilt weten. Bron: Nikken, P. (2002), Kind en Media: Weet wat ze zien . Boom, Amsterdam.

Klik hieronder een van de onderwerpen aan en u wordt vanzelf naar de betreffende tekst geleid.

Mediagebruik

· Hoe lang kijken ze?

· Waarom trekt het beeldscherm zo?  

· Waar kijken ze naar?

· Wat zijn de populaire genres?

 Invloeden

· Een leuke tijdsbesteding

· Gemakkelijk beïnvloedbaar

· Negatieve effecten

· Bang voor de grote wolf

· Wat kan dat nou voor kwaad?

· Geweld is geen spelletje

· Welke kinderen zijn beïnvloedbaar?

· Door welke programma’s en spelletjes?

· Ze weten veel meer

Tips voor thuis

· Hoe lang en wanneer?

· Eigen codes

· Samen kijken

· Wees mediabewust

· Praat en luister

· Geef het voorbeeld

Literatuur en websites over Kind en Media

Mediagebruik

Hoe lang kijken ze?

Gemid­deld kijken basisschoolkinderen zo`n twee uur televisie per dag. Spelletjes spelen op de PC, Playstation of Gameboy ‘kost’ kinderen per dag nog eens een half uurtje. Kinderen besteden nu beduidend meer tijd aan de media dan kinderen vroeger deden.

Twee en een half uur televisie en computergebruik per dag is een gemiddelde. Er zijn verschillen tussen kinderen onderling. Kleuters kijken doorgaans wat minder lang televisie dan kinde­ren uit de bovenbouw. Bovendien besteden zij ook minder tijd aan computerspelletjes.

Tussen jongens en meisjes is er vooral een verschil in de computertijd. Jongens besteden aanzienlijk meer minuten per dag aan computerspelletjes dan meisjes.

Waarom trekt het beeldscherm zo?

Als kinderen zo graag met de media omgaan hebben ze daar vast goede redenen voor. Net als volwassenen hebben kinderen er minstens drie.

1. Media bieden ontspanning. Na een dag concentreren op school en huiswerk is het lekker je door een onderhoudend programma of een spannend computerspel te laten meevoeren en met de personen uit het ver­haal of spel mee te leven.

2. Media zijn een belangrijke bron van informa­tie. Kinderen komen veel te weten via het Jeugdjournaal en Klokhuis. Maar ook van veel andere programma`s steken kinderen heel wat op. Zo geven series een indruk van hoe het leven is in het buiten­land, hoe mensen op elkaar verliefd worden, wat de laatste mode is, welke muziek populair is, of hoe de politie boeven vangt. En ook via computerspellen en internet `leren` kinderen allerlei zaken.

Het zijn allemaal dingen die je niet zoals taal en rekenen op school leert, maar die kinderen wel belangrijk vinden.

3. Kinderen doen graag iets met de computer of televisie, omdat ze dat samen met ande­ren kunnen doen. Het is voor hen heel leuk om met z`n allen hard te lachen om een grappige serie, of om veilig weg te kruipen bij vader of moeder als de televisie een beetje te eng wordt. Ook spelletjes spelen op de computer is iets dat kinderen graag met anderen doen. Uitmaken wie de meeste punten haalt, is voor kinderen een belangrijke manier om hun vaardigheden te testen en zich van anderen te onderscheiden.

Belangrijke redenen of niet, voor kinderen is het gewoonweg niet zo makkelijk om de televi­sie of spelcomputer te ontlopen. In heel wat gezinnen gaat de buis uit gewoonte al `s ochtends of `s mid­dags aan. Veel oudere kinderen hebben een eigen televisietoe­stel en (spel-)computer. Het is niet verwonderlijk dat voor veel kinderen de moderne media er de hele dag bij horen.

Waar kijken ze naar?

Er zijn programma’s waar alle kinderen naar kijken, tenminste zo lijkt het soms. Maar iedere ouder weet ook dat kinderen niet klakkeloos kijken. Sommige programma’s vinden ze te kinderachtig, te melig of veel te verantwoord. Kinderen hebben zo hun eigen voorkeuren en die komen niet altijd overeen met wat ouders van een programma vinden.

Kinderen in de onder­bouw van de basisschool kijken eigenlijk het liefst naar programma`s die speciaal voor hen zijn bedoeld: simpele tekenfilms en eenvou­dig te volgen kleuterprogram­ma`s als Sesamstraat of de Tweenies. Maar dat neemt niet weg dat deze jonge kinderen ook voor de gezelligheid met anderen meekijken naar soaps, quizzen en showprogramma`s. Zolang er Neder­lands gesproken wordt en de ouders regelmatig uitleg geven, kijken jonge kinderen graag mee, ook al snappen ze lang niet alles.

Iets oudere kinderen, tot een jaar of negen, kijken ook veel naar de echte kinder­programma`s, zoals tekenfilms en korte documentai­res over andere kinderen. Maar bij hen groeit ook de belangstelling voor spannende jeugddramaseries en buitenlandse pro­gramma`s waarin het gaat om komische verwikkelingen of om roman­tiek of actie. Die bekijken ze samen met hun ouders of als het zo uitkomt met leeftijds­genootjes.

Vanaf een jaar of negen gaan kinderen steeds liever kijken naar programma`s die vooral voor de hele familie bedoeld zijn. Zij hebben dan niet zoveel moeite meer met het lezen van de ondertitels bij buitenlandse programma`s. Jongens uit de bovenbouw van het basisonderwijs kijken vooral graag naar spannende avontu­renprogramma`s en sportpro­gramma`s. Meisjes hebben vanaf die leeftijdsfase wat meer voorkeur voor romanti­sche films en soaps. Jon­gens en meisjes verschillen niet zoveel in hun voorkeur voor spelpro­gram­ma`s, humoristische films en series; die vinden ze beide ´top´. En verder zijn natuurlijk program­ma`s waarin popmuziek cen­traal staat heel populair.

Wat zijn de populaire genres?

Tekenfilms behoren al generaties lang tot een van de meest geliefde programmatypes. Een van de redenen is dat kinderen wel weten dat de meeste tekenfilms in het echt niet kunnen. Tekenfilms zijn ook makkelijk te volgen en hebben een voor kinderen simpele herkenbare verhaalstructuur. Kinderen vinden dat heel belangrijk.

Bijna net zo populair als tekenfilms lijken reclames en muziekclips. Deze `programmaatjes` voldoen aan de meest belangrijke eisen van kinderen. De verhaal­structuur is kort, simpel en duide­lijk en er wordt veel gebruik gemaakt van humor, fanta­sie, kleur en tempo.

Ook populair zijn de komische series, politieseries en soaps; en als het even kan de Nederlandse versies. Kinderen spiegelen zich graag aan de hoofdpersonen. Jonge kinderen zien graag karak­ters van hun leeftijd of fantastische stereotypen als Bassie & Adri­aan. Oudere kinderen zien ook graag stereotypen, maar dan de wat meer realistische zoals politieagenten, doktoren, detectives en absurd komische familieleden. Pas als kinde­ren op de middelbare school zitten krijgen zij meer oog voor minder ste­reotiepe televisieperso­nages.

Invloeden

Een leuke tijdsbesteding

De meeste televisiekijkers en spelers van computerspelletjes hebben één ding gemeen. Of ze nu veel of weinig voor het scherm zitten, als ze kijken vinden ze dat leuk en gezellig. En dat is heel duidelijk een positieve invloed van de media. Kinderen laten zich, net als volwasse­nen, onderhouden door wat het beeldscherm te bieden heeft; het ontspant, informeert en brengt vermaak. Allerlei series en quizzen leveren veel gezelligheid: samen rond de buis zitten en praten over gekke, spannende of ingrijpende dingen op televisie. Spelletjes, op hun beurt, leveren spanning: wie haalt het snelst de meeste punten?

Gemakkelijk beïnvloedbaar

Ouders en leerkrachten weten ook heel goed dat kinderen zich gemakkelijk laten beïnvloeden door de televisie en computerspelletjes. Veel meer dan door een boek kunnen ze er zichtbaar plezier aan beleven en laten ze er hun spelgedrag door leiden. Maar van de televisie en computer kunnen ze ook eerder onrustig worden of zich wilder of agressiever gaan gedragen. Kinderen kijken nu eenmaal nog niet met dezelfde ogen als volwassenen; soms gaan de programma’s nog te snel voor ze (ondertiteling!!); soms kunnen ze nog niet voldoende onderscheid maken tussen fantasie en werkelijkheid; en soms weten ze nog te weinig van de grote mensenwereld om alle informatie goed te kunnen plaatsen.

Negatieve effecten

Televisie kijken en computeren kun je moeilijk combineren met andere vrijetijdsbestedin­gen zoals lezen of sporten. En als kinderen kijken of computer spelletjes spelen, spelen ze niet buiten met vriendjes, slapen ze niet of helpen ze niet met het huishouden. En steeds tot in de kleine uurtjes achter een beeldscherm zitten is ook niet gunstig voor de concentratie op school. Elke ouder weet dat, maar het kan geen kwaad om daar van tijd tot tijd eens bewust bij stil te staan.

Andere negatieve effecten van televisie hebben niet zo zeer te maken met hoe lang kinderen kijken of computeren, maar met wat ze zien of wat ze spelen. Volgens wetenschappers staat het nu wel vast dat geweldbeelden kinderen kunnen schaden. Hoe groot het effect van het geweld is, hangt vooral af van de kinderen, en van hoe het mediageweld wordt getoond. Mediageweld kan drie soorten effect hebben: 1) angstig reageren, 2) afstompen, en 3) gewelddadig gedrag vertonen.

Bang voor de grote wolf

De meeste ouders zullen beamen dat angstreacties na geweldbeelden zorgelijk zijn. Een beetje bang zijn is helemaal niet erg, maar soms wordt het voor kinderen te gortig. Nacht­merries, slecht slapen of bedplassen komen dan ook regelmatig voor als kinderen met programma’s of spelletjes worden geconfronteerd waar ze eigenlijk nog niet aan toe zijn. Bij het kijken of spelen zitten ze dan misschien zenuwachtig te frie­melen. Een dag later spelen ze dan opvallend ruw of juist heel stil. Het zijn effec­ten die voor elke ouder of leerkracht makkelijk waarneembaar zijn. Volgens Nederlands onderzoek is 7% van de basisschoolkinderen wel eens zo bang van vervelende televisiebeelden, dat ze er dagen later nog last van hebben.

Als kinderen ergens bang door zijn, komt dat omdat ze de beelden nog niet goed kunnen begrijpen. Ze ervaren de dingen in hun fantasie als echt, of denken dat de gevaren ook dicht bij hen in de buurt kunnen voorkomen. Hele jonge kinderen denken dat veel dingen op televisie echt zijn of zelfs in het toestel zitten. Zo kan een peuter al uit zijn doen worden ge­bracht door een eenvoudige ruzie in een poppen- of teken­film.

Oudere kinderen kunnen bang worden van oorlogsbeelden, honger in arme landen, werkloos­heid of het broeikaseffect. Maar gespeelde ‘enge` dingen in politieseries en griezelfilms kunnen hen ook beangstigen. Kinderen weten wel dat de programma`s slechts gemaakt zijn, maar door de muziek en techniek kunnen sommige beelden toch nog heel indrukwekkend overkomen. Zeker beelden van situaties die voor kinderen herkenbaar of voorstelbaar zijn. Als je het aan kinderen vraagt, zijn veel genoemde angstigmakende televisieseries bijvoorbeeld: Commissaris Rex, Buffy the Vampire Slayer en The X-files.

Wat kan dat nou voor kwaad?

Als kinderen vaak geweldbeelden zien, kan het ertoe leiden dat ze gaan wennen aan geweld. Agressief gedrag wordt dan als een gewoon middel gezien om een probleem op te lossen; kinderen stompen dan af. Overigens treedt dat effect niet alleen bij kinderen op. Ook volwassenen gaan geweld minder erg vinden als ze het vaker zien.

Geweld is geen spelletje

Wanneer kinderen mediageweld gewoon gaan vinden, is het een kleine stap om zich dan ook gewelddadig te gaan gedragen tijdens het spelen met vriendjes of gewoon op straat. Omvangrijke wetenschappelijke studies hebben aangetoond dat kinderen inderdaad beïnvloed kunnen worden. Het effect van mediageweld op de kleine agressie, zoals schoppen, slaan, pesten en vechten, is tamelijk groot. De kans dat kinderen zich zo gaan gedragen na het zien van televisiegeweld is 1 op 10. Meestal gaat het om korte termijn effecten. Direct na het zien van een programma of het spelen van een computerspel imiteren kinderen de geweldacties, of zijn ze zo opgewonden dat ze ´vergeten´ zich aardig te gedragen.

Heel ernstig agressief gedrag, zoals moorden en bankberovingen, kan ook veroorzaakt worden door het zien van geweldbeelden op jeugdige leeftijd. De kans daarop is gelukkig erg klein.

Welke kinderen zijn beïnvloedbaar?

Mediageweld werkt niet automatisch op kinderen in. Sommige kinderen laten zich makkelijker beïnvloeden dan andere. Uit onderzoek weten we dat de invloed van mediageweld het grootst is bij:

· jongere kinderen (zij kunnen het geweld en de gevolgen nog niet goed in een context plaatsen);

· jongens (die hebben vaak een grotere voorkeur voor geweld en actie en worden minder snel bang);

· kinderen die smullen van geweld (zij leven zich meer in de helden in en keuren het geweld eerder goed);

· minder vaardige kinderen (kinderen die het op school wat minder goed doen en psychisch onzekere kinderen hebben vaak meer moeite afstand te nemen van het getoonde geweld).

Door welke programma’s en spelletjes?

Uit onderzoek is bekend dat:

· kinderen makkelijker geweld overnemen of gewoon gaan vinden als het getoonde geweld realistisch is, dat wil zeggen als het in kinderogen serieus en geloofwaardig is. Als kinderen door het geweld heen prikken, zullen zij het niet snel overnemen in hun gedrag.

· geweld meer effect heeft als het door de helden of ‘goede’ hoofdpersonen wordt uitgeoefend. Met de boeven en slechteriken gaan kinderen niet snel akkoord.

· er een grotere kans op geweldeffecten is als het mediageweld wordt beloond of als de pijnlijke gevolgen van de geweldacties buiten beeld blijven. Programma`s die sympa­thie wekken voor de slachtoffers van geweld, hebben een tegen­overge­steld effect. Kinde­ren die zo`n programma zien worden juist minder agressief en keuren geweld eerder af.

· gewelddadige programma’s of spelletjes meer effect hebben als er veel actie, beeldwisselingen, harde geluiden en opwindende beelden in voorkomen. Kinderen worden daar onrustiger van, waardoor ze hun eigen grenzen vergeten.

Veel televisieprogramma’s, films en computerspellen zijn zoals hierboven wordt beschreven. En bij de meeste gewelddadige computerspellen ‘spelen’ de kinderen dan zelf de held die het geweld mag uitoefenen om op een hoger ‘level’ te komen. Zolang kinderen met beide benen op de grond staan en weten dat het maar een film of een spelletje is, hoeven opvoeders niet ongerust te zijn. Maar als kinderen die grenzen niet kennen moeten ouders serieus rekening houden met geweldeffecten.

Gelukkig kunnen ouders de effecten van geweldbeelden beïnvloeden. Zo nu en dan een kritische opmerking als het er wel erg hard aan toe gaat, kan de media-effecten tegengaan. Daarnaast kunnen ouders een oogje houden op het soort speelgoed dat in huis komt (agressief of niet) en het voorbeeld geven dat er ook niet-agressieve programma’s en spelletjes zijn.

Ze weten veel meer

Soms wordt wel eens gezegd dat er voor kinderen geen mysteries meer zijn sinds de televisie, (spel-)computer en internet. Kinderen weten tegen­woordig veel meer over wat er gebeurt in de wereld. Toch betekent dat niet dat kinderen alles waarmee ze geconfronteerd worden ook even gemakkelijk begrijpen en willen zien. Als het echt te moei­lijk wordt haken kinderen snel af. Aan grof geweld, weinig verhullende erotiek of harde horror hebben basisschoolkinderen geen boodschap. Als ouders regelmatig met hun kinderen meekijken, zullen zij merken dat er nog genoeg mysteries overblijven voor kinderen en dat veel program­ma`s, computerspellen of sites een handig middel kunnen zijn om van alles te ontdekken.

Tips voor thuis

Thuis moeten ouders elke dag weer antwoorden vinden op de mediapraktijk van alledag. Daarom een paar tips: 

Hoe lang en wanneer?

· help kinderen een kijk- en speelplan te maken voor elke dag; hoe lang, wat en wanneer? Als u het niet eens bent met hun keuzes, leg dan uit waarom en help bij andere keuzes;

· spreek met de kinderen van tevoren af hoeveel tijd ze maximaal per dag of per week naar de televisie mogen kijken. Hetzelfde geldt natuurlijk ook voor computeren en internetten.

· gebruik de videorecorder om het kijken bij te sturen. Als een programma op een lastig moment wordt uitgezonden hoeft het eten of de bedtijd niet aangepast te worden.

Eigen codes

· maak er een gewoonte van om op het Kijkwijzeradvies te letten;

· neem nieuwe programma’s op video op en speel spelletjes eerst zelf, om te zien of het leeftijdsadvies past bij uw kinderen;

· leg kinderen uit welk soort programma’s of spelletjes niet goed voor hen zijn, en waarom.

Samen kijken

· kijk of speel, wanneer het even kan, samen met je kinderen en praat over die programma’s en computerspelletjes;

· wees voorzichtig met een eigen televisie of computer op de kinderslaapkamer; als ze alleen kijken heeft u er als ouder minder zicht op;

· gebruik vooral een televisie en een (spel-)computer in de huiskamer; zo heeft u meer zicht op wat ze zien of spelen.

Wees mediabewust

· als kinderen vragen of ze mogen kijken of spelen, zeg dan niet automatisch ja of nee, maar vraag wat ze willen zien of spelen. Kinderen leren hierdoor bewuster kiezen;

· hou eens een mediagebruikslijstje bij; hoeveel programma´s zien kinderen en ouders per dag? hoe lang zitten ze achter het beeldscherm? Hoeveel minuten reclame consumeren ze?

· maak vergelijkingen tussen situaties op televisie en in de werkelijkheid (bij allerlei soorten programma´s: films, tekenfilms, reclamespots en reportages). Wat kan helemaal niet, wat kan wel, maar ver weg, en wat kan bij kinderen in de buurt?

Praat en luister

· laat kinderen vertellen over hun gedachten en gevoelens bij programma´s en spelletjes die hen boeien. Zo komt u erachter of ze die met de nodige afstand kunnen bekijken, of dat ze er teveel in opgaan;

· bespreek eens hoe ruzies of problemen op televisie of in spelletjes worden opgelost. Op welke andere manieren het ook had gekund.

Geef het voorbeeld

Programma’s of computerspelletjes die niet voor kinderen zijn, kunt u het best zelf bekijken of spelen op momenten dat er geen kinderen in de buurt zijn.

Literatuur en websites over Kind en Media

Baeten, M. (1996), Televisie, kinderen en ouders. Stichting Jeugdinformatie Nederland, Utrecht.

Brink, A. van den, (red) (2000), Waar kijken ze naar? Baby’s en peuters. Uitgeverij Zwijsen Algemeen, Tilburg.

Brink, A. van den, (red) (2000), Waar kijken ze naar? Kleuters. Uitgeverij Zwijsen Algemeen, Tilburg.

Nikken, P. (2002), Kind en Media: Weet wat ze zien . Boom, Amsterdam.

Rijkse, C. (1998), Computerspel, kinderspel? Stichting Jeugdinformatie Nederland, Utrecht.

Valkenburg, P. (1997), Vierkante ogen: Opgroeien met tv en pc. Balans, Amsterdam.

Valkenburg, P. (2002), Beeldschermkinderen: Theorieën over kind en media. Boom, Amsterdam.

www.jeugdinformatie.nl (over jeugd en opvoeding)

www.maki.nl (over kinderen, internet en computerspellen)

www.kinderkast.nl (kinderen geven hun mening over het televisie-aanbod)

www.sjn.nl (adressen en informatie over opvoedingsvragen)

www.ouders.nl (vragen en tips van en voor ouders)

www.teleacnot.nl (over de programma´s van teleac/not)

www.waarkijkenzenaar.nl (over media-opvoeding)

www.zappouders.nl (informatie van de publieke omroep over televisie en kinderen)

www.cam-ascor.nl (over kinderen, adolescenten en media)